ايوان كسرى در مدائن و خورنق بهرام گور در كوفه نيست « 1 » ، و هيچ بنائى هم كه با سنگ ساخته باشند استوارتر و باشكوه‌تر از شادروان شوشتر نيست ، زيرا آن را با سنگ خارا و ستون‌هاى آهنين و ملات سرب ساخته‌اند « 2 » ، و همچنين است نگارهء شبديز « 3 » كه بر كوه كنده‌اند و سد ياجوج و ماجوج « 4 » . * * * ابن خردادبه در همين موضع از كتاب خود زير عنوان ياجوج و مأجوج حكايتى نسبة مفصل دربارهء هياتى كه الواثق بالله خليفهء عباسى براى تحقيق دربارهء اين سد اعزام داشته بوده آورده است كه مقدسى هم آن را از وى نقل كرده . داستانى دربارهء سدّ يأجوج و مأجوج اين حكايت كه خالى از عناصر داستانى و احيانا افسانه‌اى نيست از شخصى به نام سلّام ترجمان روايت شده كه رياست اين هيات را داشته و به گفتهء اشناس ، كه او را به خليفه ( - الواثق ) معرّفى

--> ( 1 ) . ابن خردادبه به اين مناسبت چند بيت هم از قصيدهء بحترى در وصف كاخ سفيد مدائن و دو بيت هم از شاعرى ديگر كه نام او را ننوشته در وصف بهرام‌گور و قصر خورنق آورده . ( 2 ) . مراد سد شوشتر است كه از بناهاى قديم ايران بوده و بناى آن را از شاپور اول مىدانسته‌اند . ياقوت در ذكر رودهاى خوزستان گويد بزرگترين آنها رود شوشتر است و اين همان است كه شاپور شاه در دروازهء شوشتر بر آن شادروانى بساخت تا آب آن بالا بيايد و به شهر سوار گردد چون شوشتر بر بلندى است و اين شادروان از بناهاى شگفت است در ازاى آن نزديك به يك ميل است ، با سنگهاى محكم و سنگ خارا و ستونهاى آهنين و ملات سرب ساخته شده و گويند كه در جهان بنائى استوارتر از آن نيست ، ( معجم البلدان 1 / 848 ) . ( 3 ) . در متن كتاب « جوب شبداز » آمده كه به شكافى كنده در كوه ( نقرة فى الجبل ) وصف شده ص 162 گويا مراد از آن همان نقوش بيستون است كه در كتابهاى جغرافيائى ديگر با عنوان « صورة شبديز » ذكر شده و وصف جامعى از آن را برحسب روايات قديم در معجم البلدان در كلمه « شبداز » مىتوان يافت . ياقوت در اين وصف از احمد بن محمد شمعدانى نقل كرده كه از شگفتيهاى كرمانشاه كه خود يكى از شگفتيهاى جهان به شمار است صورت شبديز است كه در دهى است به نام خاتان ( معجم البلدان 3 / 250 ) . ( 4 ) . المسالك و الممالك ، ص 162 .